ภาพ: สุทธิกานต์ วงศ์ไชย/สิรศิลป์ ปังประเสริฐกุล

4 เมษายน 2569 เนื่องในวาระครบรอบ 55 ปีของสวนอัญญา และวาระครบรอบ 109 ปี ชาตกาลครูองุ่น มาลิก ณ สวนอัญญา เฮือนครูองุ่น มาลิก หอประวัติศาสตร์ประชาชนภาคเหนือ จังหวัดเชียงใหม่ พื้นที่ทางสังคมที่ดำรงอยู่มากว่าครึ่งศตวรรษ ที่เป็นจุดนัดพบของผู้คนหลากหลายรุ่น

ส่วนหนึ่งของกิจกรรมที่เกิดขึ้นในวันนั้น มีการเปิดตัวโครงการจัดทำหนังสือ ‘55 ปี สวนอัญญา’ ไม่เพียงเป็นการรำลึกถึงอดีต หากยังชักชวนผู้คนเดินทางผ่านเวลามาทบทวนความหมายและหน้าที่ของสวนอัญญา ผ่านความทรงจำที่เคยฝากชีวิต บันทึกลงบนผืนดิน และต่อยอดไปสู่การจัดทำเป็นหนังสือที่รวบรวม 55 เรื่องเล่า จาก 55 ผู้เล่า เพื่อบันทึกประวัติศาสตร์ความทรงจำ และตั้งคำถามถึงอนาคตของพื้นที่แห่งนี้ในสังคมที่เปลี่ยนแปลงไป

สวนอัญญา พื้นที่ ความทรงจำ และประวัติศาสตร์การต่อสู้ที่ยังมีลมหายใจ

ลานโล่งกว้างที่รายล้อมด้วยเรือนไม้สามหลังและต้นไม้น้อยใหญ่ คือภาพของ ‘สวนอัญญา และเฮือนครูองุ่น มาลิก’ พื้นที่ฝั่งตรงข้ามมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ซึ่งไม่ได้เป็นเพียงที่ดินผืนหนึ่ง หากเป็นพื้นที่ทางสังคมที่เปิดให้ผู้คนเข้ามาใช้ชีวิต แลกเปลี่ยนความคิด และทำกิจกรรมร่วมกัน โดยเฉพาะในช่วงปี 2516–2519 ที่การเคลื่อนไหวของนักศึกษาและชาวนากำลังเข้มข้น

เดิมพื้นที่แห่งนี้เคยเป็นนารกร้าง ก่อนที่ ครูองุ่น มาลิก จะเข้ามาบุกเบิกในปี 2513 และค่อยๆ พัฒนาให้กลายเป็นที่พักพิงของผู้คนที่เข้ามาเคลื่อนไหวในเมืองเชียงใหม่ และกลายเป็นจุดเชื่อมของผู้คน แนวคิด และการเคลื่อนไหวทางสังคมในช่วงสำคัญของประวัติศาสตร์ไทย

เบื้องหลังของสวนอัญญาคือชีวิตของครูองุ่น ผู้เติบโตในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองปี 2475 และได้รับอิทธิพลทางความคิดจากอุดมการณ์ประชาธิปไตยของ ปรีดี พนมยงค์ จนกลายเป็นครูที่ไม่ได้จำกัดบทบาทอยู่ในห้องเรียน หากเป็น ‘ครูของสังคม’ ที่เปิดพื้นที่ให้ผู้คนได้เรียนรู้ ตั้งคำถาม และยืนหยัดเคียงข้างผู้ถูกกดทับ ทั้งการให้ที่พักพิงนักศึกษา การช่วยประกันตัว และการสนับสนุนขบวนการชาวนาในช่วงเวลาที่เปราะบาง

ในช่วงบั้นปลายชีวิต ครูองุ่นยังคงทุ่มเททำงานเพื่อสังคม ผ่านการก่อตั้งมูลนิธิ งานศิลปะ และการศึกษา ก่อนจะยกพื้นที่ของตนให้เป็นสมบัติสาธารณะ พร้อมฝากความหวังให้คนรุ่นหลังสืบทอดเจตนารมณ์

การจัดทำหนังสือ ‘55 ปี สวนอัญญา’ จึงไม่ใช่เพียงการบันทึกประวัติของสถานที่ แต่เป็นความพยายามรวบรวมเรื่องราวของผู้คนและอุดมการณ์ที่เคยเกิดขึ้นบนผืนดินแห่งนี้ ก่อนที่ความทรงจำจะเลือนหาย และเพื่อยืนยันความหมายของพื้นที่ที่ยังคงทำหน้าที่รับใช้สังคมต่อไปในอนาคต

55 เรื่องเล่าบนผืนดินสวนอัญญา: เมื่อความทรงจำถูกบันทึกเป็นหนังสือ

‘55 ปี สวนอัญญา’ คือความพยายามรวบรวม 55 เรื่องเล่าจากผู้คนหลากหลายรุ่นที่ผูกพันกับพื้นที่แห่งนี้ นับตั้งแต่การก่อตั้งโดยครูองุ่น และค่อยๆ เติบโตเป็นพื้นที่อยู่อาศัย การเรียนรู้ และการเชื่อมโยงผู้คนตั้งแต่ราวปี 2514 เป็นต้นมา เรื่องราวที่กระจัดกระจายอยู่ในความทรงจำ เอกสาร และบทสัมภาษณ์ ถูกนำมาถักทอเข้าด้วยกัน เพื่อสร้างภาพประวัติศาสตร์ของสวนอัญญาที่ไม่ได้มีเพียงเหตุการณ์สำคัญ หากรวมถึงชีวิตประจำวัน ความเปลี่ยนแปลง และความสัมพันธ์ของผู้คนในแต่ละยุค

ณิชากร ตัวละมูล ทีมผู้จัดทำหนังสือ อธิบายว่า โครงการนี้เริ่มจากความตั้งใจรวบรวม 55 เรื่องเล่า เพื่อสะท้อนว่าสวนอัญญาเป็นพื้นที่ที่ถูกใช้งานมาอย่างต่อเนื่อง ตั้งแต่ครูองุ่นเข้ามาซื้อและพัฒนา ก่อนที่ราวปี 2514 จะเริ่มมีคนอื่นๆ โดยเฉพาะลูกศิษย์ลูกหา เข้ามาอยู่อาศัยและกลายเป็นกลุ่มหลักของพื้นที่

ความตั้งใจสำคัญคือการทำให้เรื่องราวของผู้คนเหล่านี้ถูกเก็บรวบรวมและส่งต่อ โดยเปิดให้แต่ละคนเข้ามาเติมประสบการณ์ของตัวเอง เพื่อให้ภาพของสวนอัญญาค่อยๆ ชัดขึ้น เหมือนทุกคนร่วมกันเขียนขึ้นมา ก่อนที่ทีมงานจะนำข้อมูลทั้งหมดมาเรียบเรียงใหม่ให้สมบูรณ์

“ถ้าถามว่าเราอยากได้อะไรจากสิ่งนี้ ก็คืออยากได้ทั้ง หนังสือ และ ชุดข้อมูล ที่จะทำให้คนรู้จักสวนอัญญา รู้จักครูองุ่น รู้จักสถานที่แห่งนี้ และในอนาคต เขาอาจจะเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของสถานที่นี้ด้วย” ณิชากรกล่าว

ด้าน อนิรุทร์ เอื้อวิทยา ทีมผู้จัดทำหนังสือ เล่าว่า จากการพูดคุยกับลูกศิษย์ครูองุ่น ทำให้พบเรื่องเล่าจำนวนมากที่สะท้อนความผูกพันกับพื้นที่ แม้บางส่วนจะเลือนหายไปตามกาลเวลา แต่ยิ่งตอกย้ำความจำเป็นของการบันทึกข้อมูลเหล่านี้เอาไว้ 

เขามองว่าสวนอัญญาเป็นมากกว่าสถานที่ หากเป็น ‘ตัวเชื่อม’ ของผู้คนและความหมายร่วม การทำหนังสือจึงไม่ใช่แค่การรวบรวมเรื่องเล่า แต่ยังเป็นการตั้งคำถามถึงบทบาทของ ‘หอประวัติศาสตร์ประชาชน’ และอนาคตของพื้นที่แห่งนี้

“แม้ยุคสมัยจะเปลี่ยน ผ่านความขัดแย้งทางการเมืองหลายรอบ พื้นที่นี้ก็ยังดำรงอยู่ ทั้งช่วงเงียบและคึกคัก คำถามคือ ต่อไปมันจะยังอยู่ไหม บนอุดมการณ์แบบเดิมหรือไม่ ซึ่งเราคิดว่าสิ่งเหล่านี้จะเกิดขึ้นได้ ต้องเริ่มจากการบันทึก หนังสือเล่มนี้จึงเป็นเพียงจุดเริ่มต้นไม่ใช่จุดจบ” อนิรุทร์กล่าว

ในเชิงแนวคิด ทีมงานยังมีความพยายามพัฒนาให้พื้นที่สื่อสารประวัติศาสตร์ได้ด้วยตัวเอง เช่น การทำเฮือนครูองุ่นเป็นพิพิธภัณฑ์ และออกแบบให้พื้นที่ทำหน้าที่เป็นทั้ง Museum, Library และ Archive ที่แม้กายภาพจะเปลี่ยนแปลงไปตามเวลา แต่อุดมการณ์ยังคงเป็นแกนสำคัญที่ยึดโยงพื้นที่ไว้ 

ขณะเดียวกัน ยังเปิดให้ผู้คนมีส่วนร่วมเสนอหัวข้อ และใช้การสัมภาษณ์รวบรวม ‘ปากคำของผู้คน’ ให้ได้มากที่สุด โดยมองว่าหนังสือเล่มนี้เป็นเพียงจุดเริ่มต้นของการบันทึก และเป็นเครื่องมือเชื่อมเรื่องราวสู่คนรุ่นใหม่

ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงของสังคมและกาลเวลา สวนอัญญา ยังคงตั้งอยู่ในฐานะพื้นที่ที่บอกเล่าเรื่องราวของผู้คนที่เคยผ่านเข้ามา และยังคงเปิดรับการมีส่วนร่วมของคนรุ่นใหม่อย่างต่อเนื่อง หนังสือ ‘55 ปี สวนอัญญา’ จึงไม่ใช่เพียงการหวนมองอดีต หากเป็นการวางหลักหมุดของความทรงจำ เพื่อให้เรื่องเล่าที่เคยกระจัดกระจายได้ถูกเก็บรักษาและส่งต่ออย่างมีความหมาย

ในวันที่ความทรงจำอาจเลือนหายไปพร้อมผู้คน การบันทึกจึงกลายเป็นทั้งเครื่องมือและความจำเป็น ไม่เพียงเพื่อรักษาประวัติศาสตร์ของสถานที่ แต่เพื่อยืนยันว่าผืนดิน แห่งนี้ยังคงมีชีวิต ผ่านเรื่องเล่า อุดมการณ์ และความสัมพันธ์ของผู้คนที่ยังดำรงอยู่ และอาจกำลังรอให้ใครอีกหลายคนก้าวเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของเรื่องราวบทถัดไป

ทั้งนี้ หนังสือเล่มนี้ยังต้องการการมีส่วนร่วมจากผู้คนที่ผูกพันกับสวนอัญญาอีกหลายด้าน ไม่ว่าจะเป็นความคิดเห็น ข้อเสนอแนะ ตลอดจนภาพถ่าย กิจกรรม และบรรยากาศของพื้นที่ในช่วงเวลาต่างๆ เพื่อร่วมกันเติมเต็มเรื่องราวให้สมบูรณ์ และทำให้หนังสือเล่มนี้เป็นบันทึกร่วมของทุกคนอย่างแท้จริง