25 กุมภาพันธ์ 2569 ตัวแทน #เครือข่ายประชาชนปกป้องแม่น้ำกกสายรวกโขง เข้ายื่นหนังสือถึง อนุทิน ชาญวีรกุล นายกรัฐมนตรี ผ่านผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย เรียกร้องให้เป็นผู้นำแก้ไขปัญหาแม่น้ำกก–สาย–รวก–โขง ปนเปื้อนสารโลหะหนักจากเหมืองแร่จีนที่ตั้งอยู่ในประเทศเมียนมาร์ ซึ่งส่งผลกระทบต่อประชาชนในจังหวัดเชียงใหม่และเชียงรายอย่างต่อเนื่อง

ในหนังสือระบุว่า ปัจจุบันตรวจพบสารโลหะหนักหลายชนิด ได้แก่ สารหนู ตะกั่ว ปรอท โครเมียม แบเรียม แมงกานีส ทองแดง และนิกเกิล ปนเปื้อนในแม่น้ำ ตะกอนดิน ปลา ผลผลิตทางการเกษตร (พืชผักและข้าว) รวมถึงน้ำประปา ทำให้ประชาชนตลอดทั้งลุ่มน้ำต้องเผชิญความเสี่ยงจากการบริโภคน้ำและอาหารปนเปื้อนทุกวัน และอาจนำไปสู่ปัญหาสุขภาพระยะยาว

เครือข่ายฯ ชี้ว่า แม้หน่วยงานรัฐในพื้นที่จะมีการเฝ้าระวังตรวจสอบคุณภาพน้ำ ตะกอนดิน และผลผลิตเกษตรอย่างสม่ำเสมอ แต่การดำเนินงานยังขาดเอกภาพ การสื่อสารกับประชาชนยังมีข้อจำกัด อีกทั้งยังเผชิญปัญหาด้านงบประมาณและเครื่องมือ จึงจำเป็นต้องได้รับการสนับสนุนจากรัฐบาลส่วนกลางอย่างเร่งด่วน

หนังสือยังอ้างถึงกรณีที่นายสุชาติ ชมกลิ่น ในฐานะรักษาการรองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เคยลงพื้นที่เมื่อ 9 ตุลาคม 2568 และรับปากจะแก้ไขปัญหา แต่ภายหลังการยุบสภา กระบวนการแก้ไขทั้งในประเทศและการประสานงานกับเมียนมาร์ในฐานะประเทศต้นทางของมลพิษ กลับไม่มีความคืบหน้า

12 ข้อเรียกร้องถึงนายกรัฐมนตรี

เครือข่ายประชาชนปกป้องแม่น้ำกกสายรวกโขง เสนอข้อเรียกร้อง 12 ประการ ได้แก่

1. ให้นายกรัฐมนตรีลงพื้นที่เชียงใหม่–เชียงราย เพื่อรับฟังปัญหาจากประชาชนและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องโดยตรง

2. ยุติบทบาทประเทศไทยในฐานะศูนย์กลางแร่ผ่านแดนจากเมียนมาร์ไปจีน พร้อมจัดทำระบบตรวจสอบย้อนกลับ (traceability) แร่สำคัญ เช่น พลวง ดีบุก ตะกั่ว ทองแดง วุลแฟรม และแมงกานีส ว่ามาจากเหมืองที่สร้างผลกระทบข้ามแดนหรือไม่

3. เปิดการเจรจากับรัฐบาลเมียนมาร์และจีนอย่างเป็นทางการ เพื่อแก้ไขปัญหาที่ต้นเหตุ

4. จัดหาแหล่งน้ำดิบผลิตประปาหมู่บ้านใหม่ในตำบลท่าตอน และตำบลแม่นาวาง อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่

5. ตรวจสอบสารโลหะหนักในกระเทียมพื้นที่อย่างน้อย 10,000 ไร่ ในอำเภอแม่อาย ก่อนเก็บเกี่ยวเดือนมีนาคม หากพบการปนเปื้อนให้เยียวยาเกษตรกร

6. ปรับปรุงระบบประปาหมู่บ้านในลุ่มน้ำกก–สาย–รวก–โขง จังหวัดเชียงราย ให้สามารถกำจัดสารโลหะหนักได้

7. จัดสรรงบประมาณ 2,000 ล้านบาท ให้การประปาส่วนภูมิภาคเชียงราย ย้ายแหล่งน้ำดิบใหม่รองรับผู้ใช้น้ำกว่า 40,000 ราย

8. จัดหาแหล่งน้ำดิบใหม่ทดแทนแม่น้ำสาย–รวก–โขง สำหรับประชาชนในอำเภอแม่จัน แม่สาย เชียงแสน เชียงของ รวมกว่า 30,000 ราย

9. ตรวจสารโลหะหนักในข้าวนาปรัง 100,000 ไร่ ก่อนเก็บเกี่ยวเดือนพฤษภาคม และเยียวยาหากพบการปนเปื้อน

10. จัดทำแผนเฝ้าระวังและตรวจสอบสารโลหะหนักในน้ำ ดิน พืช สัตว์น้ำ และสุขภาพประชาชน ระยะเวลา 10 ปี

11. เยียวยาผู้ประกอบการแพเปียกและซุ้มอาหารริมแม่น้ำกก ที่ต้องหยุดกิจการตั้งแต่เมษายน 2568 หลังมีคำเตือนห้ามลงเล่นน้ำ

12. จัดตั้งคณะกรรมการระดับชาติที่มีส่วนร่วมจากภาครัฐ นักวิชาการ ภาคประชาสังคม และผู้เชี่ยวชาญหลายสาขา เพื่อผลักดันการแก้ไขปัญหาอย่างเป็นระบบ

ผลกระทบข้ามพรมแดนที่รอการตัดสินใจเชิงนโยบาย

เครือข่ายฯ ระบุว่า ปัญหาดังกล่าวไม่ใช่เพียงประเด็นสิ่งแวดล้อมในระดับท้องถิ่น แต่เป็นวิกฤตข้ามพรมแดนที่เชื่อมโยงกับห่วงโซ่อุปทานแร่ระหว่างประเทศ และต้องการการตัดสินใจเชิงนโยบายจากระดับนายกรัฐมนตรีโดยตรง

ท้ายหนังสือ ลงนามโดย น.ส.รักษ์ดาว พริทชาร์ด และนายสืบสกุล กิจนุกร ในนามผู้แทนเครือข่ายประชาชนปกป้องแม่น้ำกกสายรวกโขง โดยแสดงความหวังว่านายกรัฐมนตรีจะตระหนักถึงผลกระทบที่เกิดขึ้นกับประชาชนตลอดทั้งลุ่มน้ำ และเร่งดำเนินการแก้ไขอย่างเป็นรูปธรรมโดยเร็วที่สุด