เขียน: สืบสกุล กิจนุกร
วันนี้ (20 มี.ค. 2569) ผมได้รับเชิญเข้าร่วมประชุมในฐานะนักวิชาการในพื้นที่ ร่วมกับคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) ที่ลงมาติดตามสถานการณ์ปัญหาการปนเปื้อนสารโลหะหนักในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง จากกิจกรรมเหมืองแร่ของทุนจีนในประเทศเมียนมา การประชุมจัดขึ้นที่ศาลากลางจังหวัดเชียงราย
สิ่งที่ชัดเจนในวันนี้คือ ปัญหานี้ไม่ได้เป็นเพียง ‘สิ่งแวดล้อม’ แต่เป็นเรื่องของ ‘สิทธิมนุษยชน’ ที่กำลังไหลตามสายน้ำ และกระทบต่อผู้คนตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ
ผมจึงขอเสนอข้อพิจารณาต่อ กสม. จำนวน 11 ประการ ดังนี้
1. หลักป้องกันไว้ก่อนต้องถูกยกขึ้นมาใช้จริง
มลพิษข้ามพรมแดนไม่ได้หยุดอยู่แค่ในน้ำ แต่กำลังสะสมในดิน อาหาร และร่างกายมนุษย์ การยึดติดกับ ‘ค่ามาตรฐาน’ เพียงอย่างเดียวจึงไม่เพียงพอ รัฐควรใช้หลักป้องกันไว้ก่อนเป็นฐานในการตัดสินใจ
2. ตรวจสอบบทบาทของไทยในฐานะทางผ่านแร่
ประเทศไทยไม่ใช่แค่ผู้รับผลกระทบ แต่ยังเป็นเส้นทางลำเลียงแร่จากเมียนมาไปจีน ผ่านด่านชายแดนตลอดแนวกว่า 2,400 กิโลเมตร
กสม. ควรเรียกข้อมูลจากกรมศุลกากรเพื่อตรวจสอบย้อนกลับถึงแหล่งที่มา รูปแบบการทำเหมือง และผลกระทบต่อสิทธิชุมชน พร้อมผลักดันให้ผู้ประกอบการต้องรับผิดชอบ ฟื้นฟู และเยียวยา ตามหลักธุรกิจกับสิทธิมนุษยชน
3. เปิดข้อมูลดาวเทียม คือเปิดความจริงของต้นน้ำ
ควรใช้ข้อมูลภาพถ่ายดาวเทียมความละเอียดสูงจาก GISTDA เพื่อติดตามเหมืองในพื้นที่ต้นน้ำ และเปิดเผยข้อมูลดังกล่าวต่อสาธารณะตามหลัก ‘สิทธิที่จะรู้’ เพื่อให้ประชาชนเข้าถึงข้อมูลสิ่งแวดล้อมที่กระทบต่อชีวิตตนเอง
4. ขยายรายการตรวจสารให้สอดคล้องกับเหมืองแร่หายาก
การตรวจเพียง 9 ชนิดยังไม่ครอบคลุมความเสี่ยงจากเหมืองแร่หายากในรัฐว้า จำเป็นต้องเพิ่มการตรวจสารกัมมันตรังสี เช่น ทอเรียม ยูเรเนียม และโลหะอื่นอย่าง พลวง โคบอลต์ แบเรียม สตรอนเทียม และซีลีเนียม
5. เร่งตอบคำถามเรื่อง ‘ภัยพิบัติ’ ให้ชัดเจน
จังหวัดเชียงรายได้สอบถามหลักเกณฑ์การช่วยเหลือผู้ประสบภัยไปตั้งแต่ปี 2568 แต่ยังไม่มีความชัดเจน กสม. ควรติดตามความคืบหน้า เพื่อให้ประชาชนที่ได้รับผลกระทบเข้าถึงการช่วยเหลือได้จริง
6. จัดทำแผนที่ความเสี่ยงและแผนสุขภาพระยะยาว
ควรมีแผนที่ความเสี่ยงที่ครอบคลุมทั้งสิ่งแวดล้อม ห่วงโซ่อาหาร และสุขภาพมนุษย์ โดยใช้กรอบ Health Impact Assessment ระยะ 5 ปี เพื่อให้หน่วยงานรัฐทำงานเชื่อมโยงกัน
7. ข้อมูลต้องเปิด เพื่อสร้างความเชื่อมั่น
จังหวัดควรจัดทำฐานข้อมูลกลางที่ประชาชนเข้าถึงได้ เพื่อสร้างความโปร่งใส และลดความคลางแคลงต่อข้อมูลของรัฐ
8. เฝ้าระวังสารปนเปื้อนในภาคเกษตรอย่างจริงจัง
พื้นที่เกษตรกว่า 150,000 ไร่ในเชียงใหม่และเชียงรายกำลังเสี่ยงจากการใช้น้ำและดินปนเปื้อน ซึ่งผลผลิตถูกกระจายสู่ตลาดทั้งในและต่างประเทศ จำเป็นต้องมีแผนตรวจสอบอย่างเป็นระบบ
9. ลงทุนแหล่งน้ำใหม่เพื่อความปลอดภัยขั้นพื้นฐาน
ควรสนับสนุนงบประมาณ 2,200 ล้านบาท เพื่อจัดหาแหล่งน้ำดิบใหม่ให้การประปาภูมิภาค และสร้างอ่างเก็บน้ำแม่คำ เพื่อให้ประชาชนกว่า 60,000 ครัวเรือนมีน้ำสะอาดใช้อย่างปลอดภัย
10. เสริมความเข้มแข็งระบบประปาหมู่บ้าน
องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นควรติดตั้งระบบกำจัดโลหะหนักในประปาหมู่บ้านทุกแห่ง พร้อมพัฒนาศักยภาพบุคลากร และเปิดเผยผลตรวจน้ำอย่างโปร่งใส
11. แก้ปัญหาที่ต้นทาง ด้วยการทูตข้ามพรมแดน
ปัญหานี้ไม่สามารถแก้ได้ในระดับจังหวัดหรือประเทศเดียว รัฐบาลไทยต้องเปิดการเจรจากับเมียนมา กองกำลังชาติพันธุ์ และจีน เพื่อจัดการเหมืองที่สร้างผลกระทบ โดยทุกฝ่ายต้องร่วมรับผิดชอบต่อความเสียหายที่เกิดขึ้น
แม่น้ำไม่รู้จักพรมแดน แต่ระบบการจัดการของเรายังติดอยู่กับเส้นแบ่งทางการเมือง คำถามสำคัญจึงไม่ใช่แค่ว่า ‘น้ำปนเปื้อนหรือไม่’ แต่คือ เราจะออกแบบความรับผิดชอบอย่างไร ในโลกที่ผลกระทบไม่หยุดอยู่แค่ในประเทศของใครประเทศหนึ่ง
